Dolaylama ve Ad Aktarması Aynı Mı?
Yine bir arkadaş ortamı… Akşam, mahalle bakkalının önünde toplanmışız, sıcak yaz akşamı, ne yapacağımızı düşünüyoruz. Konu bir şekilde dil bilgisine geldi, ve tabii ki benim “Dilbilgisiyle çok ilgileniyorum” havasına girmemi fırsat bildiler. Bu arada, herkesin biraz eğlenmeye başladığı, o “Hayat çok kısa, biraz da gülsek” havası vardı. Sonra, biri sordu: “Ya, dolaylama ile ad aktarması aynı şey mi?”
“Aa, şimdi buna nasıl yanıt versem?” diye içimden geçirdim, ama cevabımı verirken biraz da “Bu kadar derinlemesine düşünmesem, acaba komik olur mu?” diyerek yazının girişine başladım.
Dolaylama ve Ad Aktarması: Biri Hiciv, Diğeri Bilim
Öncelikle, dolaylama ve ad aktarması, dildeki önemli araçlardan ama her ikisi de aynı şey değil. Bunu anlamadan önce, şu yazının başındaki gibi bir diyalogda karşınıza çıkabileceğini tahmin ediyorum. O yüzden, ikisini birbirine karıştırmamak için baştan doğru tanımlamalıyız, ama bunun nasıl yapılacağı konusunda arkadaş ortamında kısaca da olsa bir tartışmaya girmemin tek amacı bu: Kafalar karışmasın, çünkü asıl mesele dilin keyifli dünyasına dalıp, dilin nasıl şekillendiğini anlamak.
Dolaylama dediğimizde, kelimenin tam anlamını kullanmadan, başka bir şekilde ifade etmeyi anlatıyoruz. Yani, diyelim ki “Bu kişi çok zeki” dedik. Ama bunu dolaylama ile şöyle diyebiliriz: “Bu kişi düşünmeden hareket etmez, hep mantıklı kararlar alır.” Aynı anlama geliyor ama farklı bir dilsel yol seçiliyor. Kısaca, “kesin doğruyu söyledik ama kimseye tam olarak net bir şey söylemedik” gibi.
Peki ya ad aktarması? Bu da başka bir fenomen! Ad aktarması aslında bir kelimenin, bağlı olduğu kavramla özdeşleşmiş olması ve bu kelimenin başka bir kavram için kullanılmasını ifade eder. Misal, “Yelkenli geminin direği” dediğimizde, burada direk kelimesi direkt değil ama bir geminin o kısmını anlatıyor. Aynı şekilde, “Aslan burcu” derken, buradaki “Aslan” gerçek aslanı değil, “burcu” anlatıyor.
Ama bir dakika, ben de biraz fazla kafaya takmış olabilirim. Hadi bir bakalım, gündelik hayatta neler oluyor!
Günlük Hayatta Dolaylama ve Ad Aktarması: Farkları Görmek
“Oğlum, dolaylama ve ad aktarması aslında ne işimize yarayacak?” diyebilirsiniz. Yani, gerçekten de basit ve gündelik dilde hepimizin yaptığı şeyler. Hadi size bir örnek vereyim. Bir arkadaşım var, adı Serdar. Bir de Serdar’ın “ya bir türlü doğru dürüst iş bulamayan” hali var, anlayacağınız, Serdar biraz dağınıktır. Serdar’la yürüyüş yapıyoruz. Birden bir espri yapıyor:
Serdar: “Beni dinlerken, resmen bir dolaylama yapıyorsun. ‘Serdar, biraz savruk biri’ diyordun, aslında çok fazla açıklama yapmadın, değil mi?”
Ben: “Savruk mu? Serdar, sana direkt ‘Sen kaybolmuş bir GPS’sin’ dese kimseye şaşırtıcı gelmezdi.”
Serdar: “Yok ya, ben öyle bir şey demedim. Beni anlatırken aslında bir ad aktarması yapmadın mı? Sen, benim yanlışlarımı ‘kaybolmuş GPS’e benzeterek aslında çok güzel bir ad aktarması yaptın.”
İçimden “Tamam, biraz karışık oldu ama iyi de geldik işte” dedim. Çünkü dolaylama ve ad aktarması aslında bazen eğlenceli hale gelebilir. Serdar’ın söylediği gibi, yanlışları adlandırmak, dolaylama yapmanın ve ad aktarmasının tadını almanın en güzel yolu.
Şimdi işin içine biraz mizah da ekleyelim. Eski bir anımı hatırladım, lisenin son yılı… Öğretmen bir gün sınıfa girdi ve yazı tahtasına şunları yazdı:
“Hayal gücü” ve “Yaratıcılık.”
Ama bir an önce bunun üzerinden geçmeliydi, çünkü sınıfta bir grup öğrencinin kafası tamamen karışmıştı. Bir arkadaşım “Bunlar birbirine ne kadar yakın” diye sordu. Öğretmen kısa bir cevap verdi:
“Aslında dolaylama yapmak istemiştim ama ad aktarması yaptı.”
Evet, sınıfta herkesin kafası biraz karışmıştı ama öğretmen hemen açıklamalarıyla bu konuyu çözmüştü. Çünkü, bazen konuyu anlatırken dolaylama, ad aktarması gibi teknik terimleri esprili bir şekilde kullanmak gerçekten güzel oluyor.
Dolaylama ve Ad Aktarması: Akıl Karıştıran Kardeşler
Her şeyin en güzel yanı, dilin bizimle yaşaması. Bazen çok derin şeyler söylesek de, günlük dilde eğlenceli örneklerle karıştırmak daha da anlamlı hale geliyor. Eğer biraz daha dikkatli bakarsak, günlük yaşamda dolaylama ve ad aktarması aslında birbirine çok yakın ama farklı yollarla kullanılan terimler. Hani, başkalarının bakış açılarına göre “Bir grup insana aşırı detay verme” isteğini yansıtan dolaylama ile, bir kelimenin anlamını başka bir bağlama taşıyan ad aktarması farkını anlatmak… Zor olabilir.
Sonuç olarak:
İzmir’in sıcak yaz akşamlarında, mahalle bakkalının önünde dönen sohbetler kadar gerçek olan bir konu aslında bu: Dolaylama ve ad aktarması farklı şeyler olsa da, bazen en iyi şekilde karıştırıldıkları anlarda etkili olabilirler. Bu da demek oluyor ki; ikisini ayırt etmek önemli, ama aynı zamanda onları günlük dilde eğlenceli bir şekilde harmanlamak da hoş oluyor. Hem o kadar derinlemesine düşünmenize gerek yok, bazen karışıklıklar, hayatı daha eğlenceli hale getirebilir.