C ve D Sınıfı Ehliyet Kaç Yaşında Alınır? Toplumsal Cinsiyet ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
İstanbul’da sokakta yürürken, her gün gözlerimle farklı insan gruplarını, farklı yaşam biçimlerini, farklı iş kollarını izliyorum. Bu şehirde, toplumsal cinsiyetin, çeşitliliğin ve sosyal adaletin her alanda karşımıza çıktığını görmek hiç de zor değil. Ancak bazen öyle küçük detaylar var ki, onları düşündükçe büyük bir anlam taşıyorlar. Mesela, “C ve D sınıfı ehliyet kaç yaşında alınır?” sorusu… Bu sorunun sadece yaşla ilgili olmadığını, aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve sosyal adalet meseleleriyle nasıl iç içe geçtiğini fark etmek biraz kafa karıştırıcı olabilir. Ama bu konuyu biraz derinlemesine incelediğimizde, farklı grupların ne kadar farklı etkiler altında olduğunu görmek mümkün.
C ve D Sınıfı Ehliyetin Yaşı: Hukuki Perspektif
Öncelikle, yasal açıdan C ve D sınıfı ehliyetlerin alınabilmesi için gereken yaş sınırlarını kısaca hatırlayalım. C sınıfı ehliyet, ağır vasıtalar için verilir ve 21 yaşını doldurmuş olma şartı aranır. D sınıfı ehliyet ise otobüs şoförlüğü gibi daha büyük araçları kullanmak için gereklidir ve yine 24 yaşını doldurmuş olma zorunluluğu vardır. Bu durum, teknik açıdan her birey için eşit gibi görünebilir. Ancak, toplumsal cinsiyetin, ekonomik eşitsizliklerin ve çeşitli sosyal bariyerlerin bu kararlar üzerindeki etkisi, göz ardı edilemeyecek kadar önemlidir.
Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği ve Ehliyet Alımı
Sokakta yürürken, metrobüse binerken, ya da iş yerinde bir kadın şoför görmek çok sık rastladığımız bir durum değil. Genellikle erkeklerin hakim olduğu bir meslek grubu olan ağır vasıta şoförlüğü ya da otobüs şoförlüğü, toplumsal cinsiyet bağlamında da oldukça belirgin bir eşitsizliği gözler önüne seriyor. Bir kadının C ya da D sınıfı ehliyet alıp bu meslekleri yapabilmesi, çoğu zaman toplumsal normlarla çelişiyor. Toplumda genellikle “erkek işi” olarak görülen bu meslekler, kadınlar için çeşitli engeller barındırıyor. Kimi zaman aile baskıları, kimi zaman da iş bulma zorlukları nedeniyle kadınların bu yolda ilerlemeleri daha da zorlaşıyor.
Kendi deneyimlerimden de biliyorum; İstanbul’daki metrobüs duraklarında ya da servis araçlarında, kadın şoför sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor. Genellikle kadın şoförlere karşı takındığımız tavırlar da, toplumsal cinsiyet normlarını nasıl içselleştirdiğimizi gösteriyor. Bir kadın şoför aracı kullandığında, çoğu zaman etrafındaki insanlar ona daha dikkatli bakabiliyor, ona yönelik daha fazla eleştiri veya beğeni yöneltilebiliyor. Bu, kadınların bu alanda daha fazla yer alabilmesi için hâlâ aşılması gereken toplumsal bariyerlerin var olduğunu gösteriyor.
Çeşitli Sosyoekonomik Grupların Ehliyet Alımına Etkisi
C ve D sınıfı ehliyet almanın yaşı, yalnızca toplumsal cinsiyetle değil, aynı zamanda sosyoekonomik durumla da doğrudan ilişkilidir. Birçok insan için ehliyet almak, sadece aracı sürme hakkı kazanmaktan çok daha fazlasıdır. Bunun, yaşam standartlarını iyileştirmek ve iş imkanlarını artırmak gibi uzun vadeli hedeflere hizmet ettiği unutulmamalıdır.
Örneğin, İstanbul’da oturan bir aile düşünelim. Şehirdeki yoğun trafik ve toplu taşıma sorunları, bir çok kişi için kendi aracını kullanma gerekliliğini doğuruyor. Ancak, bu kişinin alacağı ehliyetin türü ve maliyeti, ekonomik durumuna göre değişiyor. Özellikle dar gelirli ailelerde, çocukların eğitimine ayrılacak bütçe sınırlı olduğu için, ehliyet almak ikinci planda kalabiliyor. C veya D sınıfı ehliyet alacak yaşa gelmiş bir genç, bununla ilgili eğitim almak ve gerekli masrafları karşılamak için aile desteği almak zorunda kalabiliyor. Ancak bazı ailelerde, ekonomik sebepler yüzünden bu adım atılamayabiliyor. İşte bu noktada, ekonomik eşitsizlik ve toplumsal adalet arasındaki bağlantıyı görebiliriz. Sosyoekonomik açıdan dezavantajlı gruplar, C ve D sınıfı ehliyet alabilmek için karşılaştıkları engeller nedeniyle, genellikle hayal ettikleri mesleklerde yer alamıyorlar.
Sosyal Adalet ve Erişim Eşitsizliği
Sosyal adalet açısından bakıldığında, C ve D sınıfı ehliyet almanın yaşı gibi bir kuralın, tüm bireyler için eşit derecede ulaşılabilir ve adil olup olmadığı önemli bir soru işareti. Hangi yaşta ehliyet alınabileceği gibi teknik bir mesele, sadece bireysel tercihlerle değil, aynı zamanda toplumsal yapının da bir yansımasıdır. İş gücü piyasasında daha fazla yer almak isteyen kadınlar, düşük gelirli insanlar veya engelli bireyler, C ve D sınıfı ehliyet alma noktasında daha fazla zorluk yaşamak zorunda kalabiliyorlar.
Kişisel bir gözlemim de şudur: Özellikle büyük şehirlerde, çeşitli meslek gruplarındaki bireylerin birbirleriyle etkileşimleri çoğu zaman sınıfsal bir ayrımı da beraberinde getiriyor. Mesela, bir otobüs şoförünü düşünün. Eğer o kişi D sınıfı ehliyet alacak yaşta bir gençse ve büyük bir ailenin ekonomik yükünü sırtlıyorsa, onun için bu adımı atmak çok daha zor olacaktır. Oysa zengin bir aileden gelen bir gencin, hem eğitim hem de ehliyet için gerekli masrafları karşılayabilmesi çok daha kolaydır.
Sonuç: Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Bağlamında Ehliyet
C ve D sınıfı ehliyetin alınması, sadece yaşla ilgili bir mesele değildir. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, sosyoekonomik durum ve sosyal adalet gibi pek çok faktör, bu kararın ardında yatan derin dinamikleri şekillendiriyor. Bu yazıyı yazarken, sokakta gözlemlediğim pek çok küçük ama etkili örneği bir araya getirmeye çalıştım. Çünkü aslında her biri, bu büyük şehrin içinde birer sessiz devrim niteliği taşıyor. C ve D sınıfı ehliyet alabilme hakkı, sadece yasal bir durumdan ibaret olmamalı; bu süreç, toplumun tüm bireylerine eşit fırsatlar sunan bir alan olmalı.